Historia

   Os achados de épocas prehistóricas e a existencia de numerosos castros constitúen a primeira mostra material de poboamento na zona. Da presenza romana e sueva apenas se conservan restos, excepto o ronsel antropomorfo anepígrafo, de época romana, e outros vestixios en As Coras (Reigosa), sendo o documento máis antigo o "Parroquial Suevo", composto entre 572 e 589, onde se nos fala da cristiandade britoniense.

    Foi nos séculos V e VI, cando os habitantes das Illas Británicas foron obrigados a abandonar a súa patria ante o avance dos anglosaxons invasores. Unha boa parte dos fuxitivos refuxiáronse na Armónica (hoxe Bretaña), mentres outro continxente alcanzou o Noroeste peninsular, instalándose na zona montañosa que vai desde Ferrol ata Asturias. Algúns deles penetraron pola fouce marítima de Foz e do val do Masma, excedendo os montes que limitaban co actual municipio da Pastoriza co de Mondoñedo, para asentarse finalmente nunha ampla chaira, que a partir de entón foi coñecida como Britonia. Deste xeito, nun territorio amplo e pouco poboado establecéronse os fuxitivos, instalando o seu Monasterium Maxime. A invasión musulmá do século VII, que concentrou en Bretoña a numerosos bispos e xerarquías fuxidas ocasionou finalmente a destrución deste centro e a fuxida da poboación superviviente cara ao Norte (San Martiño de Mondoñedo e Oviedo, onde Alfonso II estableceu a partir de entón a sé episcopal).

    Nos séculos seguintes, gran parte de Bretoña (actual Pastoriza) aparece como terra aforada polo cabildo mindoniense ou polos mosteiros de Meira e Lourenzá. A partir de entón, a historia componse de pequenas e imprecisas pinceladas, insuficientes para establecer unha historia lineal e sen lagoas. Únicamente, mencionar que no ano 1821 constituíuse como concello baixo o nome de Vián para pasar en 1840 a ter o seu actual denominación: A Pastoriza.

 Vestixios arqueológicos: Sitio das Covas (Crecente); Castro de Rea, Baltar y Saldanxe, Seselle, As Croas; castro de Fonmiñá; Alto do Castro en Vián; A Coroa (Pileiro); As Croas (Reigosa); Forno dos Mouros (Guizán), castro de tres fosos en Miñotelo.